Giuseppe Demontis

Serpenteddu paltolza (sa raighina)


Chimbe meses so istadu anneadu, in voluntariu isolamentu, 

dae sa die chi m'est mancadu s'amigu caru tiu Peppe  Maria; 

ecco chi unu sero, s'est presentadu gradessidu su mamentu, 

'e abbojare, 'essende dae domo, una persone geniosa in via; 

si m'est mustradu in chizos, mediatamente, meda cuntentu, 

a s'invitu de faghere giru, fora de 'idda, chin macchina mia; 

dae tando m'est torrada sa 'oza 'e 'essire e in carena allegria, 

grascias a Mastru Bustianu chi, sa die m'at fattu cumpanzia.

In s'ultim'annu de vida de sa bonanima, de tiu Peppe Maria, 

cand'isse a comintzadu a peldere sa salude, foltza e su briu, 

eo fettianamente l'incorazaia, ma, calchi 'olta puru li naraia: 

"Lasso pelder viaggios, mi retiro, cando non sezis pius 'iu";

 ma isse, cun unu sorriseddu in sas laras suas, mi rispondiat: 

"Chilcadilu un'ateru cumpanzu 'onu, cand'arrivada s'avviu". 

Una die, poi moltu, l'apo iscrittu una littera, pedende ajudu, 

e isse m'at imbiadu a istare accultzu a mie un'omine 'e judu.

Maigantos annos a Mastru Bustianu 'e tzeltu eo connoschia, 

ma, pius, daghi pigaiada a giogare, a caltas in su buschetto;

ma in macchina, creo, bi fidi setzidu solamente una sola 'ia, 

cando no lu gittemus a faghere, chin atera zente unu giretto; 

m'ammento chi a Aldara andemus, totucantos in cumpanzia, 

e fatteidi un'impressione bona, e pessei: "Eo, cussu l'aiseto"; 

tando presente tra sas bravas persones lu gighia in sa mente, 

e de l'aere a costazu, l'apo disizadu e chelfidu ardentemente.

Tuchende a giru chin sa macchina, calchi 'olta m'at contadu mutos, 

cantones, contos, cantos, versos in prosa e in poesia; 

pro su modu mi los narrer, divescias 'oltas m'at ammentadu, 

in maigantas occasciones, retzitende, s'amigu Peppe Maria; 

ateretantas poesias, mutos, cantos e contados l'apo contadu, 

de cussu cumpanzu caru chi fetianu frecuentaia e mi gighia; 

a mamentos, a mie dada impressione chi siada copia esatta, 

Mastru Bustianu, de sa bonanima mai ilmentigada, tiu Satta.

Luego l'apo presentadu in modu ladinu, su meu sentimentu, 

ammantadu de premuras, affettu, istimascione e 'e simpatia; 

a l'aere a fiancu fetianu, no poto esser pius felitze, cuntentu, 

de cantu, lu so in su presente e, de cantu, prima, lu disizaia; 

ispero ch'isse potada passare sa vida sua allegru, in ausentu, 

arrivare sanu de corpus e 'e mente a s'edade 'e Peppe Maria, 

eo, a bi essere presente, in cussu bellu, e disizadu mamentu, 

pro manifestare a isse, fina a s'ultimu, su meu attaccamentu.

Sos ojos sunu minores, ma, brillana de un'atzegante lugore, 

e, in chizos, mustrada mantu de serenidade, pasu e allegria; 

sa boghe cadenzada sua, giara, non faghet nesciunu rumore, 

ma lassada in s'aera isterrida 'e notas musicales e d'allegria; 

s'ojada lughente tando, luego ti faghet sentire de bonumore, 

ti dòmada, chin lebiesa, e sa mente, e sa carena ti estasìada; 

no podes fagher a mancu de no restare serenu a isse acantu, 

ca, a l'intendere arrejonende, mi paret deaberu, raru incantu.

Sas anchitas cultzitas, arcadas, e lestras, faghen longu tretu, 

e chena s'istracare, truncana, caminende, maigantu caminu; 

sa conca parede minoredda, ma est armoniosa cun su pettu, 

e cun sos suos tzelembros sanos, est in movimentu continu; 

memoria 'e fattos sutzessos, antigos e rechentes: no difettu, 

ti lassada maravizzadu si l'intendes, istendeli fattu e vicinu; 

de cussu chi m'at nadu, nd'apo fattu una ricchesa e profettu, 

e iscrittu in pinna palte, nd'apo già unu caltulariu cumpletu.

Pro s'occascione 'e sa festa chi faghen, sa die 'e sa naschida, 

vintinoe 'e Lampadas, sa ricurrenzia titulada a Santu Pedru, 

li chelzo donare, dae coro, un'iscultura dae a mie cumprida, 

de linna, e accumpanzada, cun un'iscrittu, dae custu pregu*;  

cun amore e passione l'apo tribagliada in domo, e concluida, 

e, finas si de pagu valore, li siada in s'abitascione de arredu; 

li fattat cumpanzia, finas a giompere, isse, sos annos chentu, 

e cando li dat ojada, 'e Zuseppe, su Duttore, apat s'ammentu.


Innantis, chin sa raspa, a sa raighina nd'apo bogadu sa colza

pulida sa crosta sua e dae su piuere, impittende unu 'olteddu;

est nezessariu chi s'attenzione, sa premura e sa 'oza bi ponza,

apo pensadu, mentre la tribagliaia 'ene, in su meu chelveddu;

poi, apo 'idu chi simizante 'eniat a un'animale, a una paltolza,

cun tres fizigheddos minores, inghiriada, pariat serpenteddu;

e chin cussu numene de "Paltolza", sa raighina apo giamadu,

e chin s'istima, pro s'occascione, a Mastru Bustianu regaladu.

Su serpente pro solitu est cunsideradu un'animale perigulosu,

ma eo, chin sa cura fatta, l'apo 'ene appasiguadu e masedadu;

e finas si, a 'ois, parede chi isse si mustrede ferotze e pazosu,

in realtade atatu de modestia, pasidu l'apo rendidu e mudadu;

in domo 'e tia Maria e Mastru Bustianu Pane siat contipizosu

e, potada aldare, siada inie e in totue, da-e su maleintraniadu;

issos duos, potana aere, pro sa vida, siada salude che su pasu;

cheria augurare ateras cosas, a issos, ma lu fatto chi unu 'asu.

Chin s'istima manna e s'affetu filiale,

dò tantos caros augurios e ispeciales;

chin s'istima manna e s'affettu filiale,

"Paltolza" bos amparet da-e su male;

Chin istima manna, cun afetu filiale,

a nos torrare a 'idere paris a s'annale;

chin s'affetu filiale, sa manna istima,

fino sa cantone de Augurios, in rima.

* pregu = pregadoria, auguriu.

Cummentu. Chin custos versos mios iscrio e dono a Mastru Bustianu una poesia, e un'iscultura de linna, cando ada giompidu sos annos, sa die de Santu Pedru, su 29 de su mese de Lampadas. Descrio puru de cando, a pustis de sa molte de tiu Peppe Maria, moltu paritzos meses innantis, apo incontradu, arrejonadu, e invitadu, e pro sa prima olta, un'aterunu amigu, est a narrere a Mastru Bustianu Pane, a faghere una passizzada, chin sa macchina. Eo, dae sa molte de tiu Peppe, guasi, mi fio retiradu, no 'essio pius in giru e no faghio viaggios, in macchina, chin ateros. Aiada rejone tiu Peppe Maria, cando mi naraiada, pius 'oltas, chi a sa molte sua, aio agattadu un'ater'amigu che-i a isse, chin su cale, una die, fio 'essidu.

Sa die ch'ap'invitadu, pro sa prima 'olta, a Mastru Bustianu, forsi fidi sa die chi deviada presentare, su sero, su calendariu de s'annu, s'amigu Angelo, comente faghiada 'onz'annu. M'ammento 'ene su viaggiu in macchina ch'apo fattu, su sero chin Mastru Bustianu e de l'aere lassadu, pustis, ca devio andare a su Comune de Pattada, pro sa presentatzione de su calendariu. M'ammento ch'istei, cussa die, maigantu cuntentu de su amigu nou e, restei chin su disizu de lu 'idere e frecuentare cantu prima; isse mi fatteidi una buona impressione, luego e, dae tando lu frecuento maigantu; est pro a mie comente de unu babbu e ispero chi durede in vida medas annos e mi fattede sempre cumpanzia.

Aproffito de sa die chi giompede sos annos, pro li faghere sos augurios pius bellos e, pro li donare una raighina de linna: "Serpenteddu, Paltolza", chi, comente narat su numene, non est mala comente unu serpente, ma at maigantas virtudes.


Una 'essida a cugumeddu

Unu sero, a pustis de una mirabile e improvvisa randinada,

chin Mastru Bustianu Pane so 'essidu pro faghere unu giru;

in localidade nada "Maria Lanedda", ecco chi dò un' ojada,

a manca de s'istrada passende in macchina, e mi 'enit a tiru

un'ispramminada manna de cugumeddu in sa terra brujada,

un'ispetaculu meravizosu chi guasi mi mancada su respiru;

la mustro cun sa manu a su cumpanzu e isse mediatamente

mi faghet frimmare incue e isco già su chi gighet in mente.

Mi narat seguru chi cussu cugumeddu est antunna 'e suelzu

e intantu allegru cominzada chin s'olteddu a nde lu coglire;

in pagos minutos nde pienamus a columu mannu un'istelzu,

isse lu segada, e lu cumponede, e eo l'ajuo a nde lu 'oddire;

'onzi tantu mi tanco un'oju e isperio a dainanti cun oji lelzu,

ma sa cantidade de su cugumeddu no mustrat de diminuire;

in mancu 'e mes'ora nde pienamus 'e plastica tres bustones,

iscato calchi foto pro s'occascione, e recuimus cuntentones.

A su mamentu 'e mi gigher sa palte mia, pienu unu bustone,

calchi duda ad'averiguadu in chizos mios Mastru Bustianu;

"Ista seguru Zusè! Su cugumeddu es 'onu, ista tranquillone"

m'at nadu; tando mi so recuidu serenu tocchendeli sa manu.

In domo, nd'apo fattu divisione e, regaladu a pius persones,

e 'onzunu m'ada cunfidadu chi lu coghiat s'incras manzanu;

ma Giulio, Maria e Giovanna, dudosos, no ana cottu nudda,

ana timidu lis fagher male a figadu, a istogomo e a sa udda.

Comente un'atera 'olta eo delusu so restadu,

ca, de cussu cugumeddu, no nd'ap'assazadu.

Custa poesia l'iscriei a pustis chi 'essei, in macchina, chin Mastru Bustianu pro faghere unu giru. Pagu prima aiada piopidu maigantu; poi fit 'essidu su sole. Cando fimus passende in "Maria Lanedda" ecco chi nos si presenteidi custa bella sorpresa.